Autor: Dejan Novaković
Në parathënien e studimit kërkimor të vitit 2012 "Liria e lëvizjes së njerëzve dhe mallrave midis Kosovës dhe Serbisë në kontekstin e bashkëpunimit rajonal", Drejtori i Qendrës për Rajonizëm dhe i këtij projekti, Aleksandar Popov, tha:
“Kur flasim për origjinën e krimit në veriun e Kosovës, duhet të thuhet se në vitin 2000 Qeveria e Serbisë miratoi një sërë dekretesh që rregullonin lëvizjen e mallrave midis Serbisë dhe Kosovës, disa prej të cilave janë krejtësisht kontradiktore, kështu që Kosova nuk kishte një regjim tregtar të unifikuar, në përputhje me marrëveshjen CEFTA.Ai me të vërtetë trajtohej si një zonë e vetme doganore, por me përjashtim për pjesën veriore… Kështu, me një vendim të Qeverisë së Serbisë nga viti 2005, qytetarët e pjesës veriore ishin të përjashtuar nga pagesa e TVSH-së për produktet e naftës, automjetet, telefonat celularë dhe një gamë të gjerë mallrash të tjera.”
Ky rregullim, i cili ka ndërtuar mbi strukturat tashmë ekzistuese dhe mirë të vendosura të ekonomisë gri, është në fakt një pikë kthese që ka dhënë shtytje rritjes së krimit në veriun e Kosovës dhe që do t'i kushtojë Serbisë shtrenjtë në vitet e ardhshme, si ekonomikisht, ashtu edhe, mbi të gjitha, në aspekt politik dhe të sigurisë.
Një ekip ekspertësh nga Qendra për Rajionalizëm ka konstatuar se dëmi që ky rregullim shkaktoi buxhetit serb, vetëm në periudhën nga viti 2008 deri në 2011 dhe vetëm nga mos pagesa e taksave mbi produktet e naftës, automjetet dhe telefonat celularë, ishte mbi 210 miliardë dinarë.000 euro, që me mallra të tjera arrin në mbi 300,000.
Nuk është e vështirë të hamendësohet se në xhepat e kujt përfundoi ky para! Kjo ishte periudha e ngritjes së Milan Radoiçiçit dhe Zvonko Veselinoviçit. Për t'ju kujtuar, në vitin 2008 ky dyshe urdhëroi ngritjen e barrikadave në pikat e kontrollit Jarinje dhe Brnjak, kur forcat ndërkombëtare u tërhoqën.
“Ata nuk na mbrojnë nga shqiptarët, siç paraqitet në media, por po frikësojnë serbët. Unë personalisht pata probleme… Në vitin 2011, me mekanizimin e tyre, ata ndërtuan rrugë alternative për të anashkaluar rrugën kryesore… Ne të gjithë këtu e dimë kush bëri çfarë dhe me urdhër të kujt, por askush nuk mund ta provojë.Kur serbët më në fund hynë në institucionet e Kosovës, natyrisht përmes zgjedhjeve të manipuluar, ata ishin në thelb kryetarët e komunave. Kushdo që nuk donte t'u nënshtrohej atyre, dhe ishte në listën e pagave serbe, u ngacmua, dhe kështu shumë zyrtarë nga Lista Serbe u ngacmuan gjithashtu, veçanërisht nga Milan Radoičić…Ata zëvendësuan Oliver Ivanovićin, i cili më parë kishte punuar për Sigurinë Shtetërore, sepse të gjithë e dimë që Oliver Ivanovići nuk ishte një 'qengj i Ramazanit', siç do të thoshin myslimanët. Ai dhe grupi i tij morën pjesë në mizoritë e ndryshme kundër shqiptarëve, veçanërisht më 14 shkurt 2000, kur ata detyruan disa mijëra shqiptarë të kalonin urën në Mitrovicë." (deklaratë nga një qytetar i veriut të Kosovës, i cili dëshironte të mbetej anonim).
Në vitin 2011, me nismën e atëhershmit kreut të Ekipit Negociator Serb, Borko Stefanović, Qeveria Serbe pezulloi në shtator 2011 pjesën e urdhëresës së vitit 2005 që lidhej me taksat, duke rimbursuar TVSH-në për qytetarët e veriut të Kosovës për produktet e naftës, automjetet dhe shërbimet e telefonisë celulare. Sipas vetë Borko Stefanović, ai mori kërcënime nga Veselinović për shkak të kësaj.
Mosdëshira e elitës politike serbe të asaj kohe për t'u përballur me realitetin dhe për t'u shërbyer një narrativi që 'i lëkëtyen veshin' e shumicës së popullsisë serbe se Kosova është pjesë e Serbisë, u shpreh në tensione të vazhdueshme në vijat e demarkacionit në veri të Kosovës, tolerancën ndaj mos pagesës së faturave të shërbimeve dhe detyrimeve të tjera financiare, dhe mungesën e TVSH-së, e cila, përveç dëmit të drejtpërdrejtë financiar për shtetin e Serbisë,dhe një rritje dhe përqendrim të krimit në veri dhe jug të Mitrovicës, ku kriminelët serbë dhe shqiptarë kishin një bashkëpunim të shkëlqyer, duke u pasuruar kryesisht përmes tregtisë së karburantit dhe automjeteve, si dhe telefonave celularë dhe mallrave të tjera.
Pasi erdhi në pushtet, SNS-ja e bëri strukturën kriminale të trashëguar pjesë të infrastrukturës së saj.
Menjëherë pasi mori pushtetin, Zvonko Veselinović u lirua nga paraburgimi, ku kishte qenë për një vit për bllokimet në pikat doganore, dhe kallëzimi penal u hodh në koshin e plehrave.
Procesi i dytë, i mbajtur kundër Milan Radičić dhe Zvonko Veselinović, të njohur nga publiku i gjerë si procesi kundër 'mafias së doganave', përfundoi në shkurt 2015 me një aktgjykim që dënoi Dragan Ćurčić, partnerin e tyre në biznes, me tre vjet e gjysmë burgim. ndërsa Veselinović dhe Radoičić u shpallën të pafajshëm për akuzën për shkak të "mungesës së provave". Kumbarët Radoičić dhe Veselinović vazhduan të sundonin veriun e Kosovës, gjë që rezultoi në vrasjen e Oliver Ivanovićit, dhe ky lidhje shkakësore u theksua nga politikane kosovare, Rada Trajković, disa ditë pas vrasjes.
Epilogu i vrasjes së Oliver Ivanovićit janë katër vendime përfundimtare të instancës së parë të Gjykatës Themelore në Prishtinë, në vitin 2025, me të cilat Nedeljko Spasojević, Marko Rošić, Dragiša Marković dhe Žarko Jovanović u dënuan me gjithsej më shumë se 22 vjet burg, duke i shpallur fajtorë për anëtarësim në një organizatë kriminale dhe për ndihmë në vrasjen e Oliver Ivanović. Vendimi nuk përcakton se kush është kryesi i drejtpërdrejtë i vrasjes, dhe dënimi nuk është përfundimtar, pasi ekziston e drejta e ankimimit.
Procedurat kundër Radojiçiçit dhe Veselinoviçiçit nuk u ndoqën sepse, sipas arsyetimit të gjykatës, ata 'nuk janë në dispozicion të autoriteteve të prokurorisë së Kosovës'.
Rasti i barrierave doganore midis Serbisë dhe Kosovës, si pasojë e problemit të pazgjidhur të njohjes së ndërsjellë të dy shteteve, do të studiohet në universitetet e botës si shembull i mënyrës se si krimi shfrytëzon dobësinë e shteteve për të marrë pushtet ekonomik dhe politik, dhe më pas, duke u futur në sferën ligjore të biznesit, kriminalizon të gjithë shtetin, duke shkatërruar njëkohësisht institucionet e tij.
Çfarë mund të citohet si një denominator i përbashkët, është se regjimet autoritare dhe hibride qëllimisht ruajnë 'status quo'-n dhe përdorin mosmarrëveshjet e pazgjidhura kufitare dhe barrierat tarifore për të zgjeruar ndikimin politik dhe për të krijuar paqëndrueshmëri përtej kufijve të tyre shtetërorë. Në këto raste, barrierat tarifore nuk janë ekonomike, por masa që shërbejnë kryesisht një funksion politik.
Përveç veriut të Kosovës, i njëjti model zbatohet në Osetinë e Veriut dhe Abkhazinë, Transnistria, Oblastin e Kaliningradit dhe Qipron e Veriut. Këto shembuj tregojnë se regjimi serb në veri të Kosovës po zbaton një mekanizëm të njohur dhe të konsoliduar, të përdorur nga Rusia dhe Turqia për të krijuar paqëndrueshmëri dhe për të pasuruar individë të afërt me regjimin.
Gjithashtu, këto masa janë një mjet i fuqishëm presioni politik mbi popullsinë në ato rajone që të jetë besnike ndaj regjimit.
Dhe së fundi, një fenomen i veçantë është provokimi herë pas here i tensioneve dhe konflikteve në zonën kufitare, e cila përdoret si kartë negociuese me komunitetin ndërkombëtar, ku statusi i pazgjidhur i territorit lejon mohimin formal të përgjegjësisë për konfliktin dhe paraqitjen e vetes si një faktor i domosdoshëm në ruajtjen e stabilitetit, gjë që në rastin e problemeve në veri të Kosovës, Aleksandar Vučić punon vazhdimisht.